Etrafı dikenli tellerle çevrili, ışığı olmayan barakalar. Çeşitli noktalarda yükselen gözetleme kulelerinde tüfekli nöbetçiler; yerde hırlayıp havlayan Alman çoban köpekleri ve acımasız gardiyanlar. İnsanların yaşamasına elverişli olmayan ağır koşullar, mahkûmlara uygulanan insanlık dışı eziyetler…

20 yüzyıldaki bu tür toplama kamplarını konu alan filmleri izlerken, yüreğinde zerre kadar insanlık duygusu taşıyan herkesin içi ürperirdi. Son yıllarda yürütülen araştırmalar sırasında Batı Kazakistan Bölgesi’nde de böyle bir değil, birkaç kampın bulunduğu ortaya çıktı. Ancak bunlara “çalışma yoluyla ıslah kampları” deniliyordu. Bunlardan biri Terekti ilçesine bağlı Pridorojniy köyünde bulunuyormuş. Üstelik kerpiçten inşa edilmiş barakalardan birinin bir bölümü bütünüyle korunarak günümüze ulaşmış. Çatısı örtülü; duvarları, odaları, kapıları, sobaları ve koridoru olduğu gibi duruyor.
Batı Kazakistan Bölgesi’nde siyasi baskı ve zulüm mağdurlarının tamamen aklanmasına yönelik çalışmalar 2021 yılında başlatıldı. Kazakistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Kasım-Jomart Tokayev’in 24 Kasım 2020 tarihli ve 456 sayılı “Siyasi Baskı Mağdurlarının Tamamen Aklanmasına İlişkin Devlet Komisyonu Hakkında” Kararnamesi’nin ardından Batı Kazakistan Bölgesi Valisi tarafından bir karar çıkarıldı. Bu karar doğrultusunda bölgesel bir komisyon kuruldu ve çalışma grupları oluşturuldu. Bilimsel araştırma alanındaki deneyimimiz dikkate alınarak Batı Kazakistan Bölgesi Toplumsal Kalkınma Müdürlüğü, çalışma grubunun faaliyetlerini organize etme görevini “Dana” Bilimsel Araştırma Merkezi’ne verdi. Merkezin bilimsel araştırmacısı olan meslektaşım Alfiya Baybolsınova, Batı Kazakistan Bölgesi’ndeki ceza kampları ile NKVD (Sovyetler Birliği İçişleri Halk Komiserliği) bürolarının tespit edilmesinden sorumlu olarak görevlendirildi. Bu konunun yanı sıra Alaş Orda’nın Batı Bölümü üzerine de araştırmalar yürüten Alfiya Sabırgaliyızı, Mayıs 2023’te Terekti ilçesine bağlı Pridorojniy köyüne, 20. yüzyıla ait çalışma yoluyla ıslah kampının bulunduğu yeri bizzat görmek ve tanıklarla görüşmek amacıyla özel olarak gidip geldi. Ayrıca Batı Kazakistan Bölge Devlet Arşivi’nde bu kampla ilgili belgeler de buldu. Şu anda kampa ilişkin arşiv belgelerinden oluşan bir derleme hazırlamaktadır.
Aralık 2023’te biz de kampın bulunduğu yeri incelemek, alanın havadan fotoğraf ve video görüntülerini çekmek ve çevredeki yerleşim yerlerinde anılarını anlatabilecek kişiler varsa onlarla görüşmek amacıyla özel olarak bölgeye gittik.
Kampın bulunduğu yerin bize gösterilmesini ve tanıklarla görüşmemizi Terekti ilçesine bağlı Algabas köyünün kütüphanecisi Jumaziya Ualiollakızı organize etti. Algabaslı özel girişimci ve tarihe duyarlı bir vatandaş olan Kanatkali Yergaliyev’in desteğiyle Jumaziya Ualiollakızı, bu kampta cezasını çekmiş olan dayısı Samigolla ağabeyi de yanına alarak Algabas köyünden Pridorojniy’e gelecekti.
Babası bir zamanlar bu kampta cezasını çekmiş olan Kenjebay Rahimov da bize yol göstermek üzere Oral şehrinden hareket ederek yolculuğumuza katıldı. Kenjebay ağabey töre, yani Kazak hanlarının soyundandır. Kendisi 1956 yılında Terekti ilçesine bağlı Köbensay köyünde dünyaya gelmiş. Babası Juma Rahimov ise 1913 yılında Börli ilçesinin Karakemer köyünde doğmuş. Savaştan sonra, 1950 yılında hüküm giymiş. Kenjebay ağabey şöyle anlatıyor: “Tam olarak nedenini bilmiyorum ama çok önemli bir mesele olmadığı belli. Cezasını Pridorojniy’deki çalışma yoluyla ıslah kampında çekmiş. Toplam üç yıl tutuklu kalmış. 1953 yılının ilkbaharında, Stalin’in ölümünden sonra üst yönetim tarafından bir kararname çıkarılmış ve çok sayıda hükümlü serbest bırakılmış. Babam da onların arasındaymış.” Kenjebay ağabey anılarını anlatırken başka bazı ayrıntıları da bizimle paylaştı: “Babamın ve aynı kampta tutulan hemşehrilerimizin anlattığına göre herkes barakalarda kalıyormuş. Kampın çevresindeki tarım alanlarında çalışıyorlarmış. Domuz yetiştirilen bir çiftlik de varmış,” dedi.
Kenjebay ağabey daha sonra, yaklaşık 1990’lı yıllarda bir tanıdığından başka bir olay dinlemiş. Anlattığına göre Pridorojniy’de mahkûmlar arasında büyük bir kavga çıkmış. Kavganın başlamasından sorumlu tutulan kişilerin kamp gardiyanları tarafından herkesin gözü önünde, bulundukları yerde vurularak öldürüldüğü söyleniyormuş. Bu olayı anlatan kişi artık hayatta değil. Ayrıca kampta bulundukları sırada intihar edenlerin gömüldüğü ayrı bir mezarlık da varmış.
Yol boyunca Kenjebay ağabeyin anılarını dinleyip sohbet ederek Pridorojniy köyüne ulaştık. Önceden kararlaştırdığımız üzere anılarını anlatmak için gelen yaşlı büyüğümüz, 1956 doğumlu, Terekti ilçesine bağlı Algabas köyünün sakini Samigolla Kajımuratov’du. Samigolla ağabeyin dayısı bu civardaki kampta bulunmuş. Kendisi çocukluğundan itibaren dayısının anlattıklarını dinleyerek büyümüş. Hafızasında kalanları bize aktardı. Anlattığına göre dayısının adı Zukul Tasbolatov’muş. 1916 yılında doğmuş. Bir zamanlar Şöptiköl adlı köyde yöneticilik yapmış. Öküzlerle toprak sürülür, arkalarından kadınlar tohum serperlermiş. İyi çalıştığı için devlet ona bir bisiklet vermiş. Bir gün komşusu gelip bisikleti ısrarla ödünç istemiş. Dayısı ise vermemiş. Bir akşam hava karardığı için ekmeye yetiştiremedikleri iki kova tohumu, ertesi gün ekeriz düşüncesiyle evine götürmüş. O gece NKVD görevlileri evine gelerek, muhtemelen bu tohumlar yüzünden, onu tutuklamışlar. Daha sonra on yıl hapis cezasına çarptırılmış. Cezasının yarısını Oral’daki cezaevinde çektikten sonra Pridorojniy’deki kampa nakledilmiş. Burada hayvan baktığını anlatırmış. Stalin’in ölümünün ardından özel bir kararname çıkarılmış ve serbest bırakılmış.
“Çocukluğumda dayım, kampta tecrit hücresi bulunduğunu, erkeklerle birlikte kadınların da tutulduğunu anlatırdı. Domuz yetiştirir, inek sağarlarmış. ‘Sabah çalışmaya götürür, akşam geri getirip yeniden kapatırlardı. Yüksekçe yerlerde gözetleme kuleleri vardı. Askerler o kulelerden etrafı gözetlerdi. Her taraf dikenli tellerle çevriliydi. Kaçmak mümkün değildi. Dağların arasında toprak kazdırırlardı. Daha sonra o yerlere kulüp binası ve bürolar yapıldı. Koşullar çok ağırdı. Açlıktan ve hastalıktan çok insan öldü,’ derdi dayım. Stalinka tarafında çok sayıda mezar bulunduğunu da söylerdi. Daha sonra büyüyünce ben de gidip baktım. Gerçekten de çok sayıda mezar tümseği vardı,” diyor Samigolla ağabey.
Dronla havadan video çekimleri yaptık ve anlatılan anıları kayda geçirdik. En önemli kazanımımız ise kampın bulunduğu yeri kendi gözleriyle görmüş ve barakanın bir bölümünü koruyup günümüze ulaştırmış olan Şapagat ağabeyle görüşmemiz oldu. Başlangıçta biraz sert konuşsa da aslında iyi yürekli, içten ve güler yüzlü bir insanmış. Bizimle değerli anılarını paylaştı.
Şapagat Mırzahmetulı, Pridorojniy köyünün eski sakinlerinden biridir. 1950 yılında doğmuş. Ataları din adamı olan, son derece okumuş ve bilgili insanlarmış. Kendi anlatımına göre dedesi Kusayın Şegenbayulı, Atırav taraflarında yaşamış. Çok bilgili, okuryazar ve din adamı olan bir kişiymiş. Hem varlıklı hem de mollaymış. İri yapılı, yaklaşık iki metre boyundaymış. Mallara el koyma döneminde baskı ve takibata uğrayınca memleketinden uzaklara kaçmış. Aralık 1941’de Sovyet yönetiminin zayıfladığını ve ülkede durumun sakinleştiğini düşünerek memleketine dönmüş. Ancak döner dönmez yakalanıp vurularak öldürülmüş.
“Burası sıradan bir hapishane değil, çalışma kampıydı. Çevredeki bütün bu alanlar tarım arazisiydi, sebze yetiştirilirdi,” diye hatırlıyor Şapagat ağabey. Komşularının çoğu bir zamanlar bu kampta tutulan, kamp kapatıldıktan sonra ise bu bölgeye yerleşip kalan insanlarmış. Kamp ortadan kaldırılmış olsa da bazıları köyde kalmış, aile kurmuş, çocuk sahibi olmuş, çalışıp hayatlarını burada sürdürmüşler. Köyün yaşlılarının anlattığına göre kampın dışında kalan, Semenovka tarafındaki yerleşimde Almanlar, Tatarlar ve başka milletlerden insanlar yaşamış.
“1970’li yılların başında kampın bulunduğu yerdeki yapıları bilerek yıktılar. Barakalar kerpiçten yapılmıştı. Yaklaşık 50 metre uzunluğunda, 15 metre genişliğindeydiler. Bizim yakınımızdaki binanın büro olarak kullanıldığı, subayların burada bulunduğu ve cezasını çekenlerin kaldığı bölümlerin de olduğu söylenirdi. Şimdi ben orayı depo olarak kullanıyorum. Ortada uzun bir koridor, iki yanında odalar bulunuyor. İki odanın ortak kullandığı bir soba varmış; baraka bununla ısıtılıyormuş. O dönemde hükümlüler iki katlı demir ranzalarda yatarmış. Sonradan köylüler bu ranzaları hurda demir olarak teslim etmişler. Köbensay’da da çok odalı büyük bir baraka vardı. Ayrıca bir zamanlar Köbensay’da bir yağ fabrikası faaliyet gösteriyordu. Antipov adlı kişinin eşi fabrikanın müdürüydü. Burada yağ, süt ve peynir ürünleri üretilip Fedorovka’ya taşınırdı,” diyor yaşlı büyüğümüz.
Şapagat ağabey bizi, bugün depo olarak kullandığı ve kampın bir bölümünün korunduğu yere götürüp gösterdi. Şaşkınlığımızı gizleyemedik. Daha önce bu köye defalarca gelmiş olan yol arkadaşlarım da hayrete düştü. Eski yapı, kapıları ve pencereleriyle o zamanki kamp döneminden kalmıştı. Sobaları da olduğu gibi korunmuştu. Deponun içinde dolaşırken kampın bir zamanlar nasıl bir yer olduğunu zihnimizde canlandırabiliyorduk.
Şapagat ağabeye gösterdiği içten ilgi ve misafirperverlik için teşekkür ederek eskiden Stalinka adıyla bilinen yere doğru yola çıktık. Stalinka ile Pridorojniy arasındaki mesafe yaklaşık 16 kilometredir. Pridorojniy çevresinde çeşitli bahçe ve tarım alanları bulunuyormuş. Stalinka’da cezasını çekenler sabah saat beşte yaya olarak Pridorojniy’e götürülüp çalıştırılıyormuş. Bu civarda başka milletlerden insanların gömülü olduğu bir mezarlık da bulunmaktadır. Dikkat çekici bir özelliği, mezarlarda yalnızca defnedilen kişilerin adları, soyadları ve ölüm yıllarının yazılı olması; doğum yıllarının ise belirtilmemesidir.
Alfiya Baybolsınova, Batı Kazakistan Bölge Devlet Arşivi’nde doğrudan bu kampla ilgili 1949–1952 yıllarına ait belgeleri tespit etti. Bu belgeler temelinde, siyasi baskı ve zulüm mağdurlarını anma günü dolayısıyla “Dana” Merkezi, 20. yüzyılın 1920’li yıllarından 1950’li yıllarına kadar Batı Kazakistan Bölgesi’nde faaliyet göstermiş kamplara ilişkin özel bir derleme yayımlamayı planlamaktadır. Bu derlemede, 12 No.lu Müstakil Kamp Birimi’ne ilişkin bölge arşivinde bulunan belgeler de yer alacaktır.
Bölge arşivinde 1949–1952 yılları civarında savcılık tarafından gerçekleştirilen denetimlerle ilgili düzenlenen belgeler, kamp yönetiminin üst makamlara gönderdiği raporlar, kamp yöneticisinin değişmesi sırasında hazırlanan devir-teslim tutanağı ve başka değerli belgeler muhafaza edilmektedir. Ancak kampın tam olarak ne zaman açıldığına ve ne zaman kapatıldığına dair herhangi bir bilgiye rastlanmamıştır.
Eylül 1949 tarihli bilgilere göre 12 No.lu Müstakil Kamp Birimi dört ayrı sahada bulunuyordu. 1 No.lu saha Oral şehrinde, 2 No.lu saha birinci sahadan 8 km uzaklıkta, 3 No.lu saha ise şehirden 3–4 km uzaklıkta yer alıyordu. Ekonomik ve üretim merkezi niteliğindeki 4 No.lu saha, Batı Kazakistan Bölgesi’nin Terekti ilçesine bağlı Pridorojniy köyünde, Oral şehrinden 80–90 km uzaklıkta gösterilmişti (Batı Kazakistan Bölge Devlet Arşivi, Fon 1582, Envanter 1, Dosya 5, s. 5–8). Pridorojniy’den 16 km, Oral şehrinden ise 85 km uzaklıktaki Köbensay’da tarımsal üretim alanı bulunuyordu. Kamp işletmesinin toplam arazisi 15.022 hektardı (Batı Kazakistan Bölge Devlet Arşivi, Fon 1582, Envanter 1, Dosya 9, s. 2). İdari karargâhın yazı işleri birimi 1 No.lu sahanın sınırları içinde bulunuyor, ancak hükümlülerin kaldığı yerlerden tel örgüyle ayrılıyordu (Batı Kazakistan Bölge Devlet Arşivi, Fon 1582, Envanter 1, Dosya 5, s. 49).
Eylül 1949’da kampta cezasını çekenlerin toplam sayısı 1.130 olarak belirtilmiştir. Bunların 903’ü erkek, 227’si kadındı (Batı Kazakistan Bölge Devlet Arşivi, Fon 1582, Envanter 1, Dosya 3, s. 21–22).
1949 yılına ait belgelerde hükümlüler, cezalandırıldıkları hukuki düzenlemelere göre şöyle sınıflandırılmıştır: 58-10. madde kapsamında 55 kişi; 4 Haziran 1947 tarihli kararname kapsamında 299 kişi; 7 Ağustos 1932 tarihli karar kapsamında 56 kişi; 107. madde kapsamında 96 kişi; 166. madde kapsamında 23 kişi; 26 Haziran 1940 tarihli kararname kapsamında 28 kişi ve Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Ceza Kanunu’nun diğer maddeleri kapsamında 349 tutuklu (Batı Kazakistan Bölge Devlet Arşivi, Fon 1582, Envanter 1, Dosya 8, s. 12–15). Burada sözü edilen 58-10. madde, dönemin Ceza Kanunu uyarınca Sovyet yönetimini devirmeye veya zayıflatmaya yönelik kışkırtma ya da propaganda yapmak, karşıdevrimci suçlar işlemek veya bu içerikteki yayınları dağıtmak ya da yayımlamak nedeniyle cezalandırılanları kapsamaktadır.
1949 yılında savcılık tarafından yapılan denetimin ardından kamp yöneticisine uygulanması için özel öneriler sunulmuştur. Bunlar arasında, karşıdevrimci nitelikteki maddeler kapsamında ceza çekenlerin diğer hükümlülerden ayrı tutulması da yer alıyordu. Ayrıca bölgesel Ekpindi Qurılıs gazetesine aboneliğin sağlanması gerektiği de hatırlatılmıştı.
25 Eylül 1949 tarihli verilere göre kamptaki askerî muhafız taburunun toplam personel sayısı 94’tü. Bunların dağılımı şöyleydi: 1. Subaylar – 3 kişi; 2. Çavuşlar – 18 kişi; 3. Onbaşılar – 19 kişi; 4. Tüfekli nöbetçiler – 47 kişi; 5. Koruma görevlileri – 7 kişi. Yani güvenlik ve düzeni denetleyen en az 94 görevli bulunuyordu.
Ocak 1952’de kamp komutanı Binbaşı F. İ. Miroşniçenko’nun yerine Binbaşı A. Ya. Doktorov atandı. Yönetici değişikliği sırasında özel bir devir-teslim tutanağı düzenlendi. Bu tutanakta kampın arazisi 15.022 hektar olarak gösterilmiştir. Burada ceza çekenlerin bahçecilik, tarla tarımı, hayvancılık ve kümes hayvancılığıyla uğraştıkları anlaşılmaktadır. Belgede hangi faaliyet için ne kadar arazi kullanıldığı, yemekhane, hamam, kuyu ve diğer ihtiyaçların durumu da kaydedilmiştir.
İşletmedeki hayvanların ve kümes hayvanlarının sayıları da belirtilmiştir. Büyükbaş hayvan – 697; domuz – 746; at – 228; kümes hayvanı – 721. Bunların 518’i tavuk, 200’ü kaz ve 3’ü ördekti.
Ocak 1952’de kampta cezasını çekenlerin toplam sayısı 590 olarak gösterilmiştir. Bunların 478’i erkek, 112’si kadındı (Batı Kazakistan Bölge Devlet Arşivi, Fon 1582, Envanter 1, Dosya 9, Bağ 1, s. 2–8). Böylece 1949 yılıyla karşılaştırıldığında hükümlü sayısının neredeyse yarı yarıya azaldığı anlaşılmaktadır.
Aralık 2023’te Şapagat ağabey, ertesi yıl karlar eridikten sonra işkence ve açlıktan hayatını kaybeden insanların gömüldüğü yeri göstermeyi kabul etmişti. Ancak bu yıl ilkbaharda yaşanan büyük sel felaketi nedeniyle karlar erir erimez gitmek mümkün olmadı. Bu yüzden, anlaştığımız üzere ancak 24 Mayıs’ta kendisiyle görüşmek için özel olarak gittik. Şapagat ağabey çalışkan bir insan; zamanının çoğunu evden çok dışarıda, işleriyle uğraşarak geçiriyor. Şansımız yaver gitti; tam işlerinin başına gitmek üzereyken kendisiyle karşılaştık. Bizi hemen insanların topluca gömüldüğü söylenen yere götürdü. Burası köyün hemen yakınındaydı. Şehirden Pridorojniy köyüne gelen sert zeminli yolun karşı tarafında, açık renkli tümseklerin bulunduğu bir alandı. Şapagat ağabey, buranın yaklaşık iki hektarlık bir alanı kapladığını söyledi. Yerde yürürken alanın büyüklüğü tam olarak anlaşılmıyordu; ancak dronla havadan bakıldığında her şey açıkça görülüyordu. Oldukça geniş bir alandı. Kaç kişinin gömüldüğünü kesin olarak söylemek zordu, fakat çok sayıda kişinin gömülmüş olduğu izlenimini veriyordu.
Anılarını paylaşan kişilerin anlattıkları arşiv belgeleriyle örtüşmektedir. Biz, kamp hakkında tanıklıklarını aktarabilecek az sayıda kişiyle görüştük. Arşiv belgeleri de yalnızca üç-dört yıllık bir dönemi kapsamaktadır ve onlar da eksiksiz değildir. Önümüzdeki süreçte gerekli diğer bilgileri toplamaya ve konuyu daha derinlemesine araştırmaya devam etmek gerekmektedir.
Kampta işkence ve açlık nedeniyle hayatını kaybedenlerin kimliklerinin mümkün olduğunca belirlenmesi, arkeolojik yüzey araştırmaları ve kazılar yapılarak alanın daha kapsamlı biçimde incelenmesi için çaba gösterilmelidir. Buranın toplu gömü alanı olduğu kesinleşirse mutlaka özel bir işaret konulması ve çevresinin koruma altına alınarak çitle çevrilmesi konusu değerlendirilmelidir.
Bu konunun araştırılmasında son derece verimli çalışmalar yürüten Alfiya Sabırgaliyızı’na, kampın bulunduğu yeri incelemek üzere gerçekleştirdiğimiz ziyaretin düzenlenmesine yardımcı olan Algabas köyü kütüphanecisi Jumaziya Ualiollakızı’na ve anılarını bizimle paylaşan Kenjebay Jumaulı’na, Samigolla Kajımuratov’a, Şapagat Mırzahmetulı’na ve Kanatkali Öteşulı’na teşekkürlerimizi sunuyoruz.
Jantas NABİOLLAULI, “Dana” Merkezi Başkanı Batı Kazakistan Bölgesi Egemen Qazaqstan
Kazakçadan çevrilmiştir.

